جاده شاهی کالبد ارتباطی ایران
اهميت راهها و طرق ارتباطي در زندگي جمعي بشر امري بديهي است و رشد و تعالي تمدن بشر با راههای ارتباطی و جاده ها ارتباط مستقيم داشته است. اهميت و اعتبار راهها تا به آن حد است كه سطح فرهنگ هر منطقه و ميزان توسعه آن را مي توان با توجه به دوري و نزديكي آن به جاده ها تعيين كرد. جاده ها تنها مسير آمد و شد مردم عادي ويا قواي نظامي يا بستري كه بر روي آنها فعاليت تجاري انجام گيرد؛ نبوده است بلكه بعنوان مهمترين وسيله ارتباط جمعي ، زمينه انتقال دستاوردهاي فكري و فرهنگي انسانها به يكديگر را فراهم مي كردند. زندگي بشر، حاصل كنش هاي جمعي است و انتقال تجارب و مهارتهاي مردم هر منطقه به ديگران زمينه ساز پيدايش فرهنگها و تمدن ها بوده است. اين پيوندها بوجود نمي آيد مگر اينكه وسيله ارتباطي اين فرهنگها و تمدن ها كه همان جاده ها هستند، ايجاد شود. جاده ها به مثابه رگهاي حياتي انسان، ضامن دوام، بقا، رشد و تعالي مادي و معنوي جامعه هاي انساني محسوب مي شوند و اين موضوع همواره در طول تاريخ مورد توجه حاكمان و سلاطين قرار داشته است. وايجاد راه و حفاظت و تامين امنيت آنها از سوي حاكمان با سازو كار مشخصي انجام مي گرديد. به جرئت مي توان مدعي شد كه راه شاهی ايران (royal road The Persian)، اولین راه مهندسیساز جهان و نيز نخستین شاهراه بینالمللی جهان است.
جاده شاهي بعنوان يكي از دستاوردهاي مانداگار ايران در طول تاريخ باعث گرديد كه ايران ابدعات و خلاقيتهاي خود را در اين حوزه بعنوان دستاوردي فراملي به جامعه جهاني عرضه نمايد. راههاي ارتباطي در ابتدای دوران به قدرت رسیدن کورش،همان راههای دوره ماد بود. بعدها در نتیجه تسخیر سرزمینهای دیگر،مانند آسیای صغیر و بین النهرین و قسمتهای شرقی فلات ایران،شبکه ارتباطی کشور گسترش یافت و برای بهبود راههای قدیمی و احداث راههای تازه اقدامات مفیدی شروع شد.
از گزارش "هرودت" در شرح لشگر کشی کورش به لیدی، معلوم میشود که به دستور او برای اولین بار در تاریخ جهان بر روی رودخانه ها پل زده شده است به موازات احداث راهها به ساختن بنا های عام المنفعه، مانندکاروانسرا، میل راهنمایی،آب انبارو...نیز اقدام کرده اند.
راه شاهی به فرمان داریوش بزرگ هخامنشی ساخته شد. این شاهراه تخت جمشید را به پاسارگاد، شوش و دیگر شهرهای شاهنشاهی متصل میکرد. بنابر کشفیات جدید احتمالاً از تنگهٔ بلاغی که در فاصلهٔ میان تخت جمشید و پاسارگاد قرار دارد، عبور میکرده است. راه شاهی نخستین شاهراه شناخته شدهٔ ایران و نخستین شاهراه بینالمللی جهان است.در خوزستان این راه از شوش، شوشتر و رامهرمز عبور میکرد.
در پانصد سال پیش از میلاد مسیح، داریوش اول شروع به ساخت یک سلسله جادههای پهن و عریض نمود که یکی از آنها راه سلطنتی نام داشت و در زمان خود جزء بهترین شاهراهها محسوب میشد. راهی که بعدها توسط امپراتوری رم نیز همچنان مورد استفاده قرار گرفت. کیفیت این راه چنان بالا بود که پیکهای نامه رسان میتوانستند مسافتی در حدود ۲500 کیلومتر را تنها در مدت ده روز بپیمایند.
به شهادت "هرودت " که شخصاً در آسیای صغیر به کاروانهایی که کشورهای داخلی آسیا را در نوردیده اند ملحق شده و قسمتی از این شاهراه را طی کرده است، داریوش برای رفاه حال مسافران این راه، ایستگاههایی که هسته های اولیه اقامتی براي مسافران در جهان باستان هستند را ايجاد نمود.گزارش "هرودت" از این شاهراه چنین است:
«این راه از نقاط مسکون و امن می گذرد و همه جا در طول راه ایستگاههای شاهی(کاروانسراهای عالی)ساخته شده است.از لیدی (آناتولی غربی امروز) و فریگی (قسمت داخلی آسیای صغیر) در طول نود و چهارفرسنگ و نیم،بیست کاروانسرا وجود دارد.»راه شاهی در دامنه جنوبی رشته کوه "تاروس" به " اربل"،و از آنجا از راه رود " زاب "، به تنگ "ملاوی "می رسید و پس از گذشتن از روی پل دختر به " شوش " منتهی می گردید.
راه از شوش به "رامهرمز" میرفت و از آنجا در دنباله رود " مارون" به "ارگان" و از آنجا به "فهلیان" میرسید و در دنباله رود" زهره"،پس از گذشتن از پل" مورد" به "پاسارگاد" منتهی میگردید. به گفته هرودت،از سارد پایتخت لیدی تا شوش پایتخت هخامنشی،در کنار راه شاهی،یکصد و یازده کاروانسرا ساخته شده بود.
تا جایی که تاریخ نشان می دهد،این شاهراه اولین راه مستقلی است که در عهد باستان ساخته شده است. بنا به نوشته هرودت ، پیکهای هخامنشی،این راه را هفت روزه و کاروانها سه ماهه می پیمودند.
البته گذشته از راه شاهی،راههای دیگری هم وجود داشت که مرکز ایالات و کشورهای تابعه را به نواحی مختلف امپراتوری متصل میکرد. همانطور كه گفته شد در کنار این راهها نیز مانند راه شاهی،تاسیسات اقامتی مناسب پیش بینی و ساخته شده بود.
چگونگي ايجاد راه شاهي
در عهد هخامنشيان داريوش اول پس از آنكه در سراسر امپراطوري هخامنشي يك انسجامي ايجاد نمود و آن را متحد كرد امپراطوري را به ايالاتي تقسيم كرد و براي هريك از اين ايالات تشكيلاتي قرارداد. وي براي برقراري و حفظ ارتباط بين ايالات مختلف و مركز آنها، شبكه اي از خطوط مواصلاتي را ايجاد نمود كه وسعت و اهميت آن در حدي بود كه نه تنها در دوران امپراطوري هخامنشي، حتي تا مدتها بعد از آن نيز پايدار ماند.
در دروان هخامنشيان به راههاي ارتباطي اهميت بسيار زيادي مي دادند و شكي نيست كه بدون وجود راههاي مناسب و خوب اين امپراطوري هرگز نمي توانست مدتهاي طولاني بر پهنه و سيعي از دنياي عصر باستان كه از خليج فارس تا جيحون و از سند تا مصر و درياي مديترانه و مقدونيه امتداد داشت حكمراني نمايد. اگرچه اين گفته صحيح است كه اساس اين راهها براي مقاصد جنگي و سياسي ساخته شده بود ولي همين راهها سبب رونق بازرگاني و تجارت و اقتصادي ايران را نيز فراهم مي آورد. البته داريوش به اهميت، توسعه و ايجاد راهها واقف بود پيرنيا مي نويسد" از اينكه هرودت مي گويد كه چاپارها فقط مكاتيب دولت را حمل مي كردند، نبايد تصور شود كه راهها هم به مامورين دولت اختصاص داشته، زيرا مقصود از داير داشتن راهها فقط وسايل سوق الجيشي يا امثال آن نبود، بلكه مي خواسته اند به تجارت رونقي داده باشند" از آنجا كه مسائل نظامي و بازرگاني هردو مستلزم توسعه راهها و گسترش امنيت و حفاظت جاده ها مي باشد، داريوش به خوبي به اين موضوع آگاهي يافته بود. در واقع وي هم براي رسيدن به هدفهاي نظامي و تسلط حكومت مركزي بر روابط اداري ، استقرار امنيت، رونق حمل و نقل، بازرگاني و مسافرت به ايجاد و توسعه شبكه راههاي همت گماشت. اومستد مي نويسد: "در ميان پادشاهان باستاني كمتر فرمانروايي مي يابيم كه مانند داريوش به اين خوبي دريافته باشد كه كاميابي يك ملت بايد بر بنيانهاي اقتصادي سالم گذاشته شود".از سوي ديگر ايجاد راهها و برقراري امنيت و تسهيل در كار مسافرت و تجارت،خود موجب ارتباط و آشنايي ملل مختلف گرديد كه اين امر مايه انتقال فرهنگها و عقايد مختلف مي شد و بسياري از نظرات فلسفي و عقايد ديني از اين راه ميان ملتها مبادله شد.
مشخصات كلي راه شاهي
منابع تعداد ايستگاههاي بين راه سارد تا شوش جمعاً به يكصدو يازده ذكر كرده اند و طول اين راه به چهارصد و پنجاه فرسخ تقريباً2500 تا 2700 كيلومتر مي رسيد و به مسافت هر چهار فرسخ يك منزل يا ايستگاه قرار داشت كه در آنجا مهمانخانه و استراحتگاه با شكوهي وجود داشت كه هردوت از خوبي آن و وسايل آسايشي كه در استراحتگاهها براي مسافران و كاروانها فراهم بوده تمجيد فراوان كرده است و اين گونه مكانها را ((استات مس))(stathmos) ناميده كه در زبان فارسي همان ايستگاه است.
كاروانها طول اين جاده را صد و يازده روز مي پيمودند و احتمالاً فاصله بين هر ايستگاه بايد حدود 25كيلومتر باشد. اما پيك هاي شاهي چون شب و روز در حركت بودند اين مسير را خيلي زودتر از كاروانها و مسافرين عادي طي مي كردند و اين به علت آن است كه در هر ايستگاه خانه پيك شاهي وجود داشت كه در آن هميشه چه شب و چه روز و چه در شرايط بد جوي و يا هواي خوب ، همواره سواري تازه نفس آماده حركت ايستاده بود. و رساندن نامه شاهي به اين صورت بود. در نقاط حساس و سوق الجيشي طول راهها، قلاع يا دژهاي مستحكمي ساخته بودند كه سربازان ايراني در آنها نگهباني مي دادند و مانند پاسگاههاي نظامي امروز راهها را محافظت مي كردند. همين كار باعث گرديد كه راههاي ايراني از امنيت بسيار بالايي در جهان باستان برخوردار باشند. البته اين امنيت رابطه مستقيمي با اقتدار حكومتهاي ايراني داشت، در دوران اقتدار آنها علاوه برافزايش امنيت،رونق نيز در تجارت و بازرگاني نيز زير سايه همين بوجود مي آمد. ازساختمان و مصالح ساخت و شكل ظاهري اين جاده اطلاع دقيقي در دست نيست اما از آثار بجا مانده از جاده شاهي كه شوش را به تخت جمشيد متصل مي ساخت،مي توان حدس زد كه احتمالاً ساختمان جاده شاهي به چه صورت بوده است.گيرشمن قسمتهايي از قطعات سنگ فرش شده اين جاده در ناحيه بهبهان را بدست آورده است. و نشان مي دهد كه در آن زمان جاده اي كه شوش را به تخت جمشيد متصل كرده سنگفرش بوده است. البته بايد دانست كه جاده شاهي داراي درجه بالاتري نسبت به جاده شوش تخت جمشيد بوده است. گيرشمن درخصوص جاده سازي در عهد هخامنشي نوشته است كه "در اين عصر يك قسم جاده سازي توسعه يافت كه عبارت بود از سنگ فرش كردن قسمت نرم تر جاده ها و حتي ساختن رد چرخ گاري براي وسايل نقليه چرخدار. "در طول راه شاهي راههاي فرعي بسياري قرارداشت كه هركدام از آنها باعث رونق و هم اعتبار و ارزش اين راه ترانزيتي مي شد.
در دفترهای "دیوان برید"، ویژگیهای شاهراه های کشور و ایستگاهها نوشته شده بود، به گونه ای که هر زمان در مرکز کشور می توانستند بدانند درازی فلان شاهراه چه اندازه است و در میان راه چند چاپارخانه یا به گفته آن زمان "خان"(کاروانسرا)، در کجاها و به چه فاصله ای وجود دارد و امکانات هر ایستگاه چگونه است.در آن دفترها علاوه بر آن، ویژگی های راه نیز نوشته شده بود.مانند اینکه شاهراه در کجا از رود خانه می گذرد،آنجا پلی هست یا نيست، و اگر هست ویژگیهای آن پل چیست،راه از کویر می گذرد یا سنگلاخ و شن زار، و آیا کتلی در میانه راه هست و اگر هست کجاست. بهرحال مسيرراه شاهي نشان مي دهد كه ايرانيان به سبب سكونت در يك منطقه بسيار سوق الجيشي و حساس ميان سه قاره بزرگ جهان(آسيا،اروپا و افريقا ) به اهميت و ارزش جايگاه ارتباطات بعنوان شاهرگ حياتي جوامع پي برده اند و يكي از راههاي ادامه حيات اقتصادي، سياسي و حتي فرهنگي خود را در توسعه،گسترش اين راه مي دانستند و همين موضوع سبب مي گرديد كه اگرچه راهها با نگاهي سياسي و نظامي ساخته مي شد ولي كاربري اقتصادي و تجاري راهها نيز به ميزان زيادي مد نظر حاكمان بوده است و اين موضوع نيز مهم و حياتي تشخيص داده مي شد، لذا هريك از پادشاهان كه به اين موضوع اهميت و اعتبار بيشتري مي دادند بهتر مي توانستند در امر مملكت داري موفق باشند.
شايان ذكر است كه يكي از مهمترين راههاي ارتزاق جامعه ايران در عهد باستان تجارت و ترانزيت كالا ميان غرب و شرق عالم و دريافت حقوق و عوارض گمركي بود كه اين موضوع نيز از مسير راهها مختلف از جمله راه شاهي انجام مي شد و حاكمان و راهبانان در اين خصوص حساسيت زيادي داشتند و تلاشها و مراقبتهاي بسيار جدي جهت بهره برداري مناسب از اين راه ها بعمل مي آوردند و كاروان هاي تجاري نيز با خيال آسوده توام با احساس امنيت به تجارت و فعاليت اقتصادي مي پرداختند. احياء و ايجاد راهها و جاده هاي باستاني همچنين تجديد بناي برخي از چاپارخانه ها مي تواند علاوه بر آشنايي جامعه كشور با گذشته تمدني ايران بعنوان يك جاذبه فرهنگي بسيار ارزشمند دستاوردهاي تمدني ايراني را در معرض قضاوت جهانيان قرار دهد و از سوي ديگر در ارزآوري و رونق اشتغال در حوزه ميراث فرهنگي كمك شاياني نمايد.
